Hafan Cymraeg Hafan Cymraeg Newyddion Amdanom Ni Cysylltu â Ni I Rieni a Gofalwyr I Blant a Phobl Ifanc I Weithwyr Proffesiynol Home

Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr

Gwasanaeth Iechyd Meddwl Plant a Phobl Ifanc Gogledd Cymru

Adborth

English

English

Beth ydy Anhwylderau ar y Sbectrwm Awtistaidd?


Awtistiaeth ydy’r cyflwr canolog mewn grŵp o anhwylderau a elwir yn Anhwylderau ar y Sbectrwm Awtistaidd (ASD) neu Gyflyrau’r Sbectrwm Awtistaidd (ASC). Maent hefyd wedi cael eu galw’n anhwylderau cymdeithasol a chyfathrebu neu Anhwylderau Datblygiadol Treiddiol (PDD).


Er symlrwydd, byddwn yn defnyddio’r term ASD. Maent yn anhwylderau niwro-ddatblygiadol sy’n golygu eu bod yn cael eu hachosi gan abnormaleddau yn y ffordd y mae’r ymennydd yn datblygu ac yn gweithio.


Mae ASD yn effeithio ar oddeutu 1 ym mhob 100 o blant a phobl ifanc.


Mae gan blant a phobl ifanc sydd ag ASD anawsterau penodol:



a



Mae gallu deallusol unigolion ag ASD yn gallu amrywio o anawsterau dysgu difrifol i fod yn fwy galluog yn academaidd ac mewn addysg prif lif. Mae gan tua 10% o bobl ag awtistiaeth sgiliau a galluoedd arbennig hefyd.


Ar gyfer diagnosis o awtistiaeth, rhaid cael tystiolaeth o ddatblygiad anarferol yn ystod 3 blynedd gyntaf bywyd. Mae ‘syndrom Asperger’ yn derm a ddefnyddir am rai pobl â gallu uwch ar y sbectrwm awtistiaeth sydd â gallu deallusol yn yr ystod gyfartalog a dim oedi wrth ddysgu siarad. Yn aml, mae ganddynt ddiddordebau dwys fel amserlenni trenau, bysys neu ddinosoriaid.


Beth ydy’r nodweddion?


Bydd nodweddion plant a phobl ifanc ag ASD yn amrywio yn dibynnu ar eu hoed, lefel datblygiadol a pha mor ddifrifol maent wedi eu heffeithio.


Mae’r anawsterau hefyd yn debygol o newid dros amser. Y rhieni yw’r cyntaf fel arfer (ond nid bob amser) i gael pryderon am ddatblygiad eu plant, ac mae’n bosibl y byddant yn sylwi ar anawsterau pan fydd y plentyn yn fabi hyd yn oed.


Yn gyffredinol, gellir rhannu’r problemau ac ymddygiad yn dri phrif faes:


Anawsterau gyda chyfathrebu


Mae plant a phobl ifanc gydag ASD yn cael anawsterau gyda chyfathrebu llafar (siarad) a chyfathrebu heb eiriau (cyswllt llygaid, mynegiant ac ystumiau). Mae’n bosibl na fydd rhai plant yn gallu siarad o gwbl, neu ddim ond ychydig iawn.


Mae gan rai sgiliau iaith a lleferydd da, ond yn dal i gael trafferth defnyddio hynny yn gymdeithasol neu i gynnal sgwrs. Gall eu defnydd o iaith fod yn ffurfiol iawn neu ‘fel oedolyn’. Mae’n bosibl y gallant siarad am hydoedd am eu diddordebau eu hunain, ond yn ei chael yn anodd deall natur yn ôl ac ymlaen sgwrs dwy ffordd.


Anawsterau gyda rhyngweithio cymdeithasol


Mae plant a phobl ifanc ag ASD yn cael trafferth deall y ‘byd cymdeithasol’, er enghraifft yn aml maent yn cael trafferth adnabod a deall eu teimladau a theimladau pobl o’u cwmpas. Mae hyn yn ei dro yn gallu ei gwneud yn anodd iddynt wneud ffrindiau. Mae’n bosib y bydd yn well ganddynt dreulio amser ar eu pennau eu hunain, neu gallant ymddangos yn ansensitif i eraill oherwydd eu hanawsterau wrth ddeall rheolau a disgwyliadau cymdeithasol. Gall eraill fod eisiau gwneud ffrindiau, ond yn cael trafferth deall safbwynt rhywun arall.


Anawsterau gydag ymddygiad, diddordebau a gweithgareddau


Yn aml, mae'n well gan blant a phobl ifanc ag ASD drefn gyfarwydd (e.e. mynd i’r ysgol yr un ffordd bob bore, gwisgo eu dillad mewn trefn arbennig), ac maent yn tueddu i gael trafferth ymdopi â newid, sy'n anodd a phryderus iddynt.


Mae’n bosibl y bydd ganddynt hefyd ddiddordebau dwys a phenodol, megis mewn dyfeisiadau electronig neu restrau o ddyddiadau.  Mae’n bosibl eu bod yn defnyddio teganau yn fwy fel ‘gwrthrychau’ i’w rhoi mewn rhes, er enghraifft. Efallai y byddant yn ymateb yn anarferol i brofiadau penodol o’u hamgylchedd, fel blas, arogl, sŵn a gwead. Er enghraifft, gallant fod yn sensitif iawn i sŵn sychwr gwallt, neu i sut mae defnyddiau arbennig yn teimlo yn erbyn eu croen.


Mae rhai plant yn gwneud symudiadau ailadroddus anarferol fel fflapian neu droi eu dwylo neu fysedd, neu symudiadau cymhleth gyda’r corff cyfan.


Beth yw’r achosion?


Nid ydym yn gwybod beth yn union sy’n achosi ASD, er bod gwaith ymchwil yn dangos ei bod yn bosibl bod cyfuniad o ffactorau genetig ac amgylcheddol yn gyfrifol am newidiadau yn natblygiad yr ymennydd. Mae brodyr a chwiorydd plant sydd ag ASD mewn mwy o berygl o gael ASD ac anawsterau datblygiadol eraill.


Ble galla i gael help?


Os ydych yn bryderus am ddatblygiad eich plentyn, neu os yw ei ysgol neu feithrinfa wedi cysylltu â chi ynglŷn â’u pryderon, y cam cyntaf yw siarad â’ch meddyg teulu neu ymwelydd iechyd, fydd yn eich cynghori ac yn gwneud cyfeiriad os oes angen i'r tîm diagnostig ASD lleol yn y Tîm Datblygiad Plant neu Wasanaeth Iechyd Meddwl Plant a Phobl Ifanc (CAMHS).


Er mwyn gwneud diagnosis cywir, mae angen cael trafodaeth fanwl am ddatblygiad cynnar eich plentyn, asesiad meddygol a seicolegol ac asesiad cynhwysfawr o sgiliau cymdeithasol a chyfathrebu’ch plentyn a gallu deallusol. Bydd peth o hyn yn cael ei wneud drwy wylio eich plentyn mewn sefyllfaoedd gwahanol e.e. yn yr ysgol. Nid oes prawf unigol (e.e. prawf gwaed neu sgan ar yr ymennydd) ar gyfer ASD.  Fodd bynnag, gellir gwneud sawl prawf gwahanol i ddiystyru cyflyrau eraill (e.e. profion clyw a phrofion gwaed).


Anawsterau dysgu


Mae'n bosibl y bydd gan blant ag ASD anawsterau dysgu cyffredinol neu benodol sy'n gallu amrywio o ysgafn i ddifrifol. Fel bob plentyn, bydd ganddynt eu cryfderau a’u hanawsterau eu hunain, gyda’u dysgu a’u gallu.


Beth sy’n bosibl ei wneud i helpu?


Nid oes gwellhad i ASD, ond gellir helpu plant a theuluoedd mewn sawl ffordd. Mae help yn cynnwys:



Mae ffyrdd amrywiol ar gael i helpu plant ag ASD gyda chyfathrebu a dysgu, mae’n well yn aml i gael help mor gynnar â phosibl.


Fel arfer, bydd llawer o bobl yn rhan o ofal plentyn ag ASD, fel therapydd iaith a lleferydd, seicolegydd, therapydd galwedigaethol a meddyg (paediatregydd neu seiciatrydd plant).


Mae’n bosibl hefyd y bydd cyrsiau arbennig ar fagu plant, grwpiau cefnogi rhieni, cyngor ar sut i helpu’r teulu ehangach a chyngor mwy cyffredinol am fuddion, er enghraifft, gan y gwasanaethau iechyd plant lleol a sefydliadau annibynnol fel y Gymdeithas Awtistig Genedlaethol.


Addysg


Yn aml, mae ar blant sydd ag ASD angen cefnogaeth addysgol arbennig. Gallai hyn fod mewn ysgol arbennig, neu mewn ysgol prif ffrwd gyda chymorth ychwanegol i reoli gwrthdaro a theimladau, ac i helpu’r plentyn i wneud yn well â phobl eraill, er enghraifft. Gall amgylchiadau heb strwythur, fel amser chwarae neu amser cinio fod yn anodd iawn i rai plant ag ASD, a allai fod yn agored i gael eu bwlio neu ecsploetio, yn enwedig mewn ysgolion uwchradd.


Y dyfodol


Mae’r rhan fwyaf o blant a phobl ifanc ag ASD yn parhau i gael anawsterau tebyg drwy gydol eu bywydau, er, yn gyffredinol, maent yn tueddu i leddfu dros amser. Mae cael help cyn gynted â phosibl i blant a phobl ifanc ag ASD yn gallu gwneud gwahaniaeth go iawn.


Adnoddau ychwanegol


Mae’r gwasanaethau cymdeithasol yn gallu darparu cefnogaeth a chymorth ymarferol i’r unigolyn ifanc a’i deulu.  Gallant gynnig help i gael gafael ar wasanaethau ac adnoddau lleol fel gofal seibiant, a chyngor ar lwfansau anabledd. Mae llawer o deuluoedd hefyd yn gwerthfawrogi cefnogaeth gan eu grŵp cefnogi rhieni a gofalwyr awtistiaeth lleol.

Fersiwn i’w Brintio